काठमाण्डौँ कोरला काठमाण्डौँ

काठमाण्डौँ कोरला काठमाण्डौँ

बासु श्रेष्ठ

प्रकृतिको धनी देश नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यपानमा मन्त्रमुग्ध नहुने को होला? नेपालमा साँस्कृतिक विविधता जति छ भौगोलिक विविधता पनि उत्तिकै छ । यसको समानान्तर बगेको छ साँस्कृतिक र भाषिक विविधता पनि । देश सानो तर धार्मिक बहुलता पनि छ । सानो नेपालको यति विशाल विशेषताले विभुषित मुलुकसरह सँसारमा अन्य मुलुक शायदै कतै होला ।

यीनै विशेष विविधताको आँशिक रसस्वादन गर्ने हेतुले अपर्झट माथिल्लो मुस्ताँगसहित मुक्तिनाथ तथा बाटोमा पर्ने पर्यटकीय दृष्टिले रमाइला र राम्रा स्थलहरु पुग्न बैशाख ६ गते आइतवारका दिन बिहान ७ बजे काठमाण्डौँबाट पोखराकोलागी प्रस्थान गरियो ।

यो भ्रमण कार्यक्रम बन्नुमा मूख्यतया हालै एसईई दिएर बसेका दुई नातिनी क्रिष्टल र क्रिम्सनको भूमिका छ । आफ्ना बाबालाई जाँच सकिए पछि ट्र्टि नै अपर मुस्ताँगको ट्र्पि मागेछन् । अनि साथमा जाने अनुरोध र सल्लाह ज्वाँई रविन्द्रबाट मकहाँ आइपुग्यो ।

जे होस्, पोखरामा एक रात होटलको बासपछि भोलीपल्ट बिहानको चियाकफी पछि सरोज भाईको ब्यबस्थापनमा फोरव्हिल ड्र्राइभको स्कार्पियोबाट बागलुँग पोखरा सडक हुँदै उत्तरतर्फ लाग्यौँ । पोखराबाट १८ किमी उत्तर पहाडी सडकमा रहेको नौ डाँडामा नौ बजे ब्रेकफाष्टकोलागी एकछिन रोकियौं र पुन गन्तव्यको बाटो समात्यौँ । अपितु आजको हाम्रो गन्तव्य बिस्तारै उचाई ग्रहण गर्दै जाने उदेश्यले मार्फामा बास बस्ने र त्यसकोलागी बाटामा पर्ने बागलुँग कालिका मन्दिर अनि नौ रोपनीको एउटै शिलामा निर्मित गलेश्वर महादेवको मन्दिर अवलोकनका साथै यहीँ दिवा भोजन गर्ने योजनालाई पूर्णता दिँदै बेलुकी चारबजे २६५० मिटरको उचाईमा रहेको मार्फाको होटलमा बासकोलागी अवतरण गर्याैँ । यसरी आज पोखराबाट बागलुँग, गलेश्वर महादेव हुँदै मार्फा पुग्दा २०० चानचुन किमीको दूरी पार गरेका रहेछाँै । ८२२ मिटरको उचाईमा रहेको पोखरा तथा १३२४ मिटरको उचाईमा रहेको हामी काठमण्डौँबासीलाई खास्सै लेक नलाग्ने भएपनि आगामी यात्राको सहजताकोलागी बिश्राम लिएका थियाँै ।

यस अघि बागुलँग कालिका मन्दिर पश्चात नेपालको त के एशियाकै सबैभन्दा लामो मानिने गण्डकी गोल्डेन फुटब्रिज नामक झोलुँगे पूलको अवलोकन पनि गरियो । यसको लम्बाई ५६७ मिटर अर्थात १८६० फिट रहेछ भने यसको उचाई नदीबाट १२२ मिटरमाथि रहेछ । बिसँ २०२० मा उद्घाटित यस पूलले पर्वत जिल्लाको कुश्मा तथा बागलुँग जोड्ने काम गरेकोे रहेछ । तथापी लम्बाईको दृष्टिले सुस्ताको पुल नेपालको सबैभन्दा लामो पुल (१५७८ मिटर) रहेछ तर यो झोलुँगे पूल नभई सस्पेन्सन बृज हो ।

जे होस्, मार्फा बजारका चलचित्रका नाममा राखिएका गल्ली लगायत भ्रमण गर्नुकासाथै केही किनमेल, त्योभन्दा पनि महत्वपूर्ण फोटा खिच्ने काम पश्चात होटेल फर्कियाँै । निकै बर्ष अगाडि ईन्द्रबहादुर राईको आज रमिता छ नामक उपन्यासमा दार्जिलिँगका पहाडी घरहरुको गरिएको वर्णनमा प्रत्येक घरको धुरी पछिल्लो घरको आँगन भनेर पढेको थिएँ । यहाँ पनि ठ्याक्कै त्यस्तै दृश्य देख्दा सोही वर्णन सम्झन पुगेँ ।

यतिञ्जेलसम्म मार्फाले हावा हुरीको रुपमा ओकल्न थालिसकेको थियो । तसर्थ घुम्न छोडेर रातीको खाना खाईवरी ओछ्यानमा घुप्लुकिइयो ।

बैशाख ८ गते बिहानको चिया चमेनापछि मार्फाबाट उकालो लाग्यौँ । ८ किमीमा रहेको जोमसोम जहाँ हाम्रो चालकले चिट पायो, जहाँ बिना पेट्रेल पम्प हाम्रो चालक सरोजले गाडीमा डिजेल भरे, जहाँ नेपाली सेनाको विपद् व्यवस्थापन तालिमको अँश रक क्लाइम्बिँग शाखा, जहाँ मैले बाल्यकालदेखि सुन्दै आएको, नेपाल वायुसेवामा जागीरे भएर पनि देख्न नपाएको जोमसोम विमानस्थल देख्ने अवसर पाएँ ।

कालीगण्डकी कोरिडोरको राजमार्ग समाएपछि एउटा अचम्मको सूचना पाटी देख्दै आईरहेको थिएँ । यहाँ पेट्रेल, डिजेल पाईन्छ भन्ने लेखिएका सूचनाहरु पसलका घरघरका भित्तामा झुण्डिएका, टाँसिएका हुँदा रहेछन् मानौ यो खतरनाक झोल पदार्थ दाल, चामल, बिस्कुट या ओषधिमूलो हुन् । तथापी यस भेगमा यात्रा गर्ने सवारी साधनलाई भने यस्तो आपूर्तिले निकै सहयोग पुग्ने रहेछ । कोरिडोरभर कतै पेट्रेल पम्प नभएको अबस्थामा चलनचल्तीको मूल्यभन्दा बीस तीस रुपैँया प्रति लिटर बढि लिएर यस्ता ईन्धन आपूर्ति गराउँदा रहेछन् । विभिन्न भ्लगरहरुव्दारा दूर्गम पहाडी क्षेत्रमा गरिएका यात्राका भिडियो हेर्दा यीनले इन्धनको आपूर्ति कहाँबाट कसरी गर्दा हुन् भन्ने लाग्ने गरेको कौतुुहलताको समाधान पनि यसैबाट पाएँ । जे होस् यहाँबाट २८ किमी पूर्वाेत्तरमा रहेको मुक्तिनाथ मन्दिरकोलागी प्रस्थानकालागी कागबेनीतर्फ लागियो । त्यहाँ केही धार्मिक अनुष्ठान पुरा गर्दै मुक्तिनाथको पार्किँग स्थल पुग्दा शायद बिहानको नौ बजेको थियो । पार्किँग स्थलबाट मुक्तिनाथ मन्दिरको मुनी रहेका भर्याँगसम्म पुग्न हिँड्नु पर्ने रहेछ । लगभग चालिस डिग्रीको कोणमा उकालो लागेर सामुन्ने तेर्सिएको झण्डै ११४ खुडकिलो चढ्न हामीलाई लगभग ११ मिनेट लाग्यो । हामीले कुनै हतार बिना तर कहिँ कतै नरोकिई सासलाई नियन्त्रणमा राख्दै चढेका थियाँै जसले गर्दा लेक लाग्नुबाट बच्न सकियोस् । मुक्तिनाथको उचाई ३७१० मिटर रहेछ । अर्थात दुईघण्टाको अन्तरमा हामीले झण्डै ११०० मिटरको उचाई लिईसकेका रहेछौँ । यो सामान्य थिएन । तसर्थ सावधानी र धैर्यतापूर्वक यात्रा जारी राख्यौँ ।

मन्दिरमा तिर्थालुको भीड अपेक्षाकृत थिएन । मन्दिरलाई एकफन्को घुम्न पुग्ने लाईनमा बसेर दर्शन गर्दा ४० मिनेटमा बाहिर निस्किएछ । तथापी, लाइनमा घुसपैठ गर्ने, पुजामा देउतालाई समातिराखुँ जस्तो गर्ने तिर्थालुले समय लिएका थिए । यीनमा मूलतः भारतीय तिर्थालु तथा हाम्रा उमेरदार बाआमाको बाहुल्य थियो । तीन जनपद प्रहरीमा यस्ता अटेरी तिर्थालुका कारण क्षोभ देख्न सकिन्थ्यो । एक प्रहरीलाई मन्दिरको स्वयँसेवकहरु छैनन् भन्ने मेरो प्रश्नको उत्तरमा उनले विरक्तिएको आवाजमा छ न छन्, तर तिनका ध्यान पैसा उठाउनेमै छ भने । लाइन व्यवस्थापनकोलागी त्यहाँ उपस्थित भई प्रहरीलाई सहयोग पुर्याउन सल्लाह दिन्छु भन्ने मनशायले दाँयाबाँया परपरसम्म हेरेँ तर कोही देखिएनन् । अनि आफुलाई चुपचाप लाइनमा गति दिनु बाहेक अरु विकल्प थिएन । ४० मिनेटको लाईन बसेर ३० सेकेण्ड पनि नलगाई मुक्तिनाथको दर्शन गरि भित्री मन्दिर परिसरबाट निस्किईसकेको थिएँ । तर, केही तिर्थालु अझै भिड बनाईरहेका थिए ।

अब, १० १२ मिनेटको भर्याँगबाट तल ओर्लिएर दिवा भोजन गर्दै कागबेनी (जहाँबाट माथ्लो मुस्ताँग आरम्भ हुन्छ) को बाटो समाउनेतर्फ लाग्यौँ । यस क्रममा सेल्फी डाँडामा बेजोडको हावाका बिच देम्फी र सेल्फी फोटो, भिडियो खिचेर बाटो समात्यौँ ।

कागबेनीबाट ३६६० मिटरको उचाईमा रहेको समर पुग्न काली गण्डकी कोरिडरबाट नदीलाई बाँया पार्दै माथि अघि बढ्यौँ । लगभग एकघण्टा तीस मिनेटको यो बाटो जम्मा २५ किलोमिटरको थियो । एकरात यहाँ बसेर ब्अअष्mिबतष्शबतष्यल एक्लीमाटाइजेशन (शरीरलाई उचाईको वायुमा हुने पातलो अक्सिजनको तहसँग प्राकृतिक तवरले बानी पार्दै जाने प्रक्रिया) पछि भोली सरासर कोरला नाका ४६५० मीटर पुग्न सजिलो हुन्छ भन्ने हाम्रो निक्र्याैल रहेको थियो । किनभने सबैले स्वास्थ्यको हेक्का राख्नुपर्ने थियो । चालक भाई सरोजको काम नै यही भएकोले उनलाई बानी परेको कारणले खास फरक पर्ने थिएन । समर पुग्दा लगभग तीन बजेको थियो । केहीछिन होटेलमा आराम गरि चिया खाए पछि गाउँ घुम्न निस्कियौँ । समय थुप्रै थियो तर हेर्ने घुम्ने ठाउँ सिमित थियो भने मौसम पनि चिसिँदै थियो । तसर्थ, समय बिताउने उपक्रममा तास समातियो । रातीको खानापछि सुतियो ।

बैशाख ९ गते बिहान हामी कोरलाबाट बेलुका यहीँ फर्किने भन्दै बिहान ७ बजे कोरला नाकातर्फको उकालो समात्यौँ । समरबाट कोरलाको दूरी ८३ किमि रहेछ भने गन्तव्यमा पुग्न तीनघण्टाभन्दा बढि समय लाग्ने रहेछ । हामी नेपाल चीनको सीमा नाका कोरलामा बिहान लगभग १०।३० बजे बडो उत्साहकासाथ पुग्यौँ । तर त्यहाँ पुग्दा देख्नु परेको दृश्यले निरास र वैराग बनायो । किनभने सीमापाारी चीनको भव्य भवनहरु फलामे बारले बारिएका थिए । नेपालको सीमा स्तम्भ २४ र ती भवनका बिच नो मेन्स ल्याण्ड थियो । त्यसको बिपरीत यतातर्फ भने पालभित्र सानासाना पसलहरु खडा गरिएका रहेछन् । फोन आफसेआफ रिसेट भएर वासिँगटन डिसीको समय देखायो । फोनको नेटवर्क पुर्णतया मृत थियो । न एनसेल न एनटिसी । शायद चीनले आफ्नो सुरक्षार्थ यो विधि अपनाएको थियो । यो मित्र राष्ट्र्ले अर्काे गरिब मित्र राष्ट्र्लाई गरेका हेपाहा प्रवृति हो । यसप्रति नेपाल सरकार कतिको सजग छ छैन कुन्नी । तर, नेपाल सरकारको त्यहाँ कुनै उपस्थितिको चिन्ह देखिँदैन थियो । तथापी, त्यहाँ सशस्त्रको चौकी निर्माणाधिन छ भन्ने सुनियो ।

त्यहाँ दुबै देशको नेटवर्क चल्दैन भन्ने आधार पनि छैन । किनभने चीनको सँरचनाहरुका बिच टावर स्पष्ट देखिन्थ्यो । यस बारे नेपाल सरकारले दह्रो भएर चीनसँग प्रतिवाद गर्नुपर्छ ।

पालभित्र सँचालन गरिएका पसलहरु लगभग ७० ८० को सँख्यामा थिए होलान् । पाल पसलहरुका बिचमा नेपालको एउटा ठुलो झण्डा फहराई रहेको थियो । शायद नेपाल सरकारलाई आएर उपस्थिति जनाउन आव्हान गरिरहेको थियो । त्यहाँ न कुनै शौचालयको व्यवस्था थियो न कुनै पानी बत्तीको । पालमा पसल थाप्नेहरु प्रत्येक दिन चीनतर्फको प्रवेशाज्ञा लिएर खित्रिमित्रि सामान ल्याएर यताबाट गएका पर्यटकहरुलाई बिक्रि गरेर जिविका चलाउँदा रहेछन् । हामीले शौचालयको बारेमा सोधपुछ गर्दा पाल पछाडि पर्ने दशगजाको खुला मैदानमा जान भने । त्यसै गर्याैँ । उपाय थिएन । प्राकृतिक निकासलाई रोकिरहन पनि सकिँदैन । रोके पनि कतिञ्जेल र कहाँसम्म?

यताबाट गएकाहरुको गाडी देख्ने बित्तिकै आआफ्नो पसलमा लगेर ब्यापार गर्न खोज्ने ती हिमाली शेर्पा शेर्पिनीहरुप्रति करुणा जागेर आयो । यीनका दिनचर्या र सरकारको व्यवहारले दुखी बनायो । एकपालमा पसेर हामीले आठदश हजारको किनमेल गरेर त्यहाँको बजारलाई सानो योगदान गर्यौँ । तर महँगो भने उस्तै । लगभग एकघण्टा बिताएर हामी अब फर्किन उपक्रममा समरमा बास बस्ने गरि ओरालो झर्याैँ ।

तिब्वतको पठारमा पर्ने यो क्षेत्रमा समथल देख्न पाउँदा अचम्म र पुलकित नै हुँदो रहेछ । झण्डै १०० वटा टुंडिखेल आकारको क्षेत्रमा फेलिएको यो नाकाबाट ३६० डिग्रीमा हिमशिखरहरु देखिन्छ । यो अभुतपूर्व दृश्यले भने यतै बसिरहुँ जस्तो लाग्ने रहेछ ।

यस कोरला नाकामा राखिएको २४ नम्बरको सिमा स्तम्भले मलाई बिगतमा पुर्यायो । म सानो हुँदा मेरो बुवा नापीकोलागी मुस्ताङ्ग आउनुभएको भन्ने आमा बुवाबाट सुन्दै आएको थिएँ । यो सिमा स्तम्भ खडा हुनुमा बुवाको पनि योगदान रहेको अनुभूत गरेँ । स्तम्भ मुसारेर थोरै भावुक पनि बनेँ ।

समर पुग्दा समय निकै बाँकी रहेकोले आगो ताप्दै मनोरञ्जन गरेर रात बितायौँ । अब लेक लाग्ने डर थिएन । ओरालो लाग्दै गर्दा मुस्ताङ्ग राज्यको राजधानी लो मन्थाँग गाउँ, केभ सिटी, धुम्बा ताल, रुप्से झरना आदिको दृश्यावलोकन गर्दै दानामा पुगेर पेटमा दाना हालियो । लेतेमा रहेको रुप्से झरनामा दाँयातर्फबाट माथिसम्म जाने फलामे भर्याँगको निर्माण कार्य हुँदै रहेछ । यसबाट पर्यटकहरुले झरनाको माथिसम्म र अझ नजिक पुगेर थप आनन्द लिन पाउने छन् । सम्भवतः यसको शुल्क पनि लाग्ने छ होला । म्याग्दी जिल्लाको दाना गाउँ भएर दौडिने बेनी जोमसोम राजमार्गमा पर्ने यो झरना ३०० मिटर लामो रहेछ भने राजमार्ग पारी तल नजिकै रहेको काली गण्डकी नदीमा समाहित हुने रहेछ । यी सबैको अवलोकनपछि तातोपानीमा पुगेर बास बसियो । यहाँ तातोपानी कुण्ड नदी वारी र पारी गरि दुईवटा रहेछन् । काली गण्डकी गल्छीले धौलागिरी र अन्नपूर्ण हिमाललाई बिचबाट छुट्याउँदै सँसारको सबैभन्दा गहिरो गल्छी बनेको रहेछ ।

भोलीपल्ट बैशाख ११ गते तातोपानीबाट पोखरा जाने क्रममा नजिकको सराँगकोट पनि पुग्यौँ । कहिल्यै नसुनिएको पञ्चमुखी गणेशको मूर्ति अवलोकन गर्दै पोखरामा रात बिताइयो ।

जे होस् ७ दिने यात्रा टुँग्याउने क्रममा आज रातीको बास पोखरालाई बनाएर शनिबार बिहान बैशाख १२ गते काठमाण्डौँकोलागी हिँडियो ।